Usability, często tłumaczona jako użyteczność lub używalność, to kluczowa cecha systemu, produktu lub usługi, która określa, jak łatwo i efektywnie użytkownicy mogą z nich korzystać, aby osiągnąć swoje cele. Mówiąc prościej, usability dotyczy tego, jak intuicyjny, zrozumiały i prosty w obsłudze jest dany produkt, umożliwiając szybkie wykonanie zamierzonych działań bez frustracji. Jest to fundamentalny aspekt projektowania skoncentrowanego na człowieku.
Co to jest usability
Dobra usability jest niezbędna dla powodzenia każdego produktu cyfrowego (i nie tylko), ponieważ ma bezpośredni wpływ na satysfakcję użytkownika, efektywność jego działań oraz minimalizację błędów. System charakteryzujący się wysoką usability jest łatwy do nauki, przyjemny w użyciu i skuteczny w realizacji zadań.
Usability według normy ISO 9241
Definicja usability została sformalizowana w normie ISO 9241-11 (Ergonomia interakcji człowiek-system — Część 11: Użyteczność: Definicje i koncepcje). Według niej, usability to “stopień, w jakim produkt może być użyty przez określonych użytkowników do osiągnięcia określonych celów z efektywnością, wydajnością i satysfakcją w określonym kontekście użycia”. Ta norma podkreśla trzy kluczowe wymiary użyteczności: efektywność, wydajność i satysfakcję.
Efektywność mierzy dokładność i kompletność, z jaką użytkownicy realizują zamierzone zadania. Wydajność odnosi się do zasobów – takich jak czas czy wysiłek umysłowy – które są potrzebne do osiągnięcia tych celów. Satysfakcja to natomiast subiektywne wrażenia użytkowników z korzystania z systemu, ich poczucie komfortu i pozytywne nastawienie. Co ważne, definicja ISO silnie wiąże usability z kontekstem użycia. Oznacza to, że użyteczność nie jest cechą stałą produktu, ale zależy od tego, kto go używa, w jakim celu oraz w jakich okolicznościach.
5 elementów usability według Jakoba Nielsena
Jakob Nielsen, jeden z czołowych ekspertów w dziedzinie użyteczności, wyodrębnił pięć elementów, które składają się na usability. Należą do nich: łatwość nauki (learnability), efektywność (efficiency), łatwość zapamiętywania (memorability), błędy (errors) oraz satysfakcja (satisfaction). Model ten stanowi powszechnie stosowaną ramę do oceny interfejsów użytkownika, zwłaszcza w kontekście aplikacji i stron internetowych.
Łatwość nauki dotyczy szybkości, z jaką nowi użytkownicy są w stanie wykonać podstawowe zadania przy pierwszym kontakcie z interfejsem. Efektywność, w rozumieniu Nielsena, mierzy szybkość, z jaką doświadczeni użytkownicy wykonują zadania po opanowaniu interfejsu. Łatwość zapamiętywania odnosi się do tego, jak łatwo powracający użytkownicy przypominają sobie, jak korzystać z interfejsu po okresie nieaktywności. Kategoria błędy obejmuje zarówno liczbę pomyłek popełnianych przez użytkowników, ich wagę, jak i łatwość, z jaką można je skorygować. Satysfakcja to subiektywny poziom zadowolenia i przyjemności odczuwanej podczas interakcji z systemem.
Czego dotyczy usability
Usability ma zastosowanie do szerokiego spektrum produktów, systemów i usług, z którymi wchodzimy w interakcję na co dzień. Chociaż najczęściej kojarzymy ją z interfejsami cyfrowymi – stronami internetowymi, aplikacjami mobilnymi, oprogramowaniem czy systemami wbudowanymi – zasady użyteczności mają zastosowanie także do produktów fizycznych, takich jak sprzęty AGD, maszyny przemysłowe, a nawet dokumenty czy procedury operacyjne. Głównym celem jest zawsze zapewnienie, by interakcja z danym produktem była jak najbardziej płynna, intuicyjna i wolna od niepotrzebnych trudności.
Analiza i projektowanie z uwzględnieniem usability wymaga głębokiego zrozumienia potrzeb i zachowań docelowych użytkowników. Następnie tworzy się rozwiązania, które skutecznie i satysfakcjonująco odpowiadają na te potrzeby. Obejmuje to pracę nad takimi elementami jak struktura informacji, nawigacja, projekt wizualny, interakcje, system informowania o statusie i błędach oraz obsługa pomyłek.
Problemy z tłumaczeniem i terminologią
Znalezienie idealnego polskiego odpowiednika dla terminu “usability” jest wyzwaniem, co często prowadzi do niejasności. Najczęściej stosowane tłumaczenia to “użyteczność” i “używalność”. Chociaż oba terminy próbują oddać istotę angielskiego słowa, żaden z nich w pełni nie obejmuje wszystkich niuansów oryginalnej definicji, która łączy aspekt funkcjonalny (możliwość użycia) z subiektywnym (zadowolenie z użycia).
“Użyteczność” bywa czasem rozumiana szerzej, jako ogólna przydatność produktu, podczas gdy “używalność” może sugerować bardziej techniczną możliwość fizycznego użycia. Z uwagi na brak jednego, powszechnie akceptowanego i precyzyjnego polskiego terminu, w literaturze fachowej i w codziennej pracy, zwłaszcza w branżach związanych z projektowaniem UX/UI, często spotyka się po prostu oryginalne angielskie słowo “usability”.
Usability a User Experience (UX)
Usability i User Experience (UX) to pojęcia często mylone lub używane zamiennie, choć mają odmienne zakresy. Usability koncentruje się na łatwości i efektywności wykonywania konkretnych zadań przy użyciu produktu. Jest to mierzalna cecha samego produktu lub systemu, którą można ocenić za pomocą wskaźników takich jak czas wykonania zadania, liczba błędów czy subiektywne poczucie łatwości.
User Experience jest pojęciem znacznie szerszym. Obejmuje całość wrażeń i odczuć użytkownika związanych z produktem, usługą czy marką – od pierwszego kontaktu, przez proces zakupu, użytkowania, aż po wsparcie. UX zawiera usability jako jeden z kluczowych elementów, ale dotyczy także emocji, sposobu postrzegania marki, estetyki, zaufania, czy wartości dostarczanej użytkownikowi. Produkt może być łatwy w użyciu (wysoka usability), ale jednocześnie budzić negatywne ogólne wrażenia (niski UX) z innych przyczyn, np. przez nieatrakcyjny wygląd, irytujące treści czy brak spełnienia głębszych potrzeb.
Powiązane pojęcia
Usability jest ściśle powiązana z wieloma innymi koncepcjami z dziedziny projektowania i interakcji człowiek-komputer. Jednym z najważniejszych jest dostępność (accessibility), która dotyczy projektowania produktów tak, aby mogły z nich efektywnie korzystać osoby z różnymi niepełnosprawnościami (np. wzrokowymi, słuchowymi, ruchowymi). Często dobra dostępność przekłada się na lepszą usability dla wszystkich użytkowników, ponieważ rozwiązania ułatwiające korzystanie osobom z ograniczeniami często usprawniają interakcję dla każdego.
Inne powiązane terminy to ergonomia, która zajmuje się optymalizacją relacji między człowiekiem a elementami systemu (zarówno fizycznymi, jak i cyfrowymi) w celu zwiększenia bezpieczeństwa, wydajności i komfortu. Mamy też projektowanie interfejsu użytkownika (UI design), skupiające się na estetyce i wizualnych, interaktywnych elementach systemu, oraz architekturę informacji, która dotyczy organizacji, strukturyzacji i etykietowania treści w sposób ułatwiający użytkownikom znajdowanie potrzebnych informacji i poruszanie się w systemie. Wszystkie te obszary wzajemnie się przenikają, tworząc kompleksowe podejście do projektowania produktów skoncentrowanych na potrzebach użytkownika.
Rozumienie i stosowanie zasad usability jest zatem kluczowe dla tworzenia produktów i usług, które nie tylko spełniają swoje funkcje, ale przede wszystkim są przyjazne, efektywne i satysfakcjonujące dla osób, które z nich korzystają na co dzień.
Ładowanie...
